Merkbaar beter in het sociaal domein

Merkbaar beter in het sociaal domein

Maatschappelijke opgave

Veel mensen in Nederland hebben het ‘goed’. Ze hebben een baan, inkomen, sociale contacten, voelen zich gewaardeerd, geaccepteerd, weerbaar en beschermd. Voor een beperktere groep mensen is dat helaas niet het geval. Tegen hun zin en vaak buiten hun macht worden ze geconfronteerd met een gebrek aan eigenwaarde en zelfredzaamheid, met gevoelens van eenzaamheid en vervreemding, met situaties van uitsluiting, onveiligheid of zelfs mishandeling, met onbenutte talenten, kwetsbaarheid in het onderwijs of op de arbeidsmarkt, of met andere terugkerende intens beleefde negatieve ervaringen. Meestal zijn het problemen die niet op zichzelf staan, maar met elkaar samenhangend de levensloop van mensen bepalen. De aanwezigheid van dergelijke problemen in een welvarend land als Nederland voelt wrang. Als gezamenlijke overheden willen we ons – binnen onze mogelijkheden – sterk maken hier wat aan te doen. Hiervoor liggen kansen binnen het sociaal domein, al hebben veel van deze vraagstukken dwarsverbanden met andere opgaven in het IBP, zoals ‘problematische schulden voorkomen en oplossen’, ‘toekomstbestendig wonen’, ‘Nederland en migrant voorbereid’ en ‘regionale economie als versneller’.

Gezamenlijke ambitie

De afgelopen jaren is de beleidsmatige en praktische aanpak van zorg en ondersteuning, werk en inkomen, aanzienlijk veranderd: de zogeheten transformatie van het sociale domein. De kern hiervan is dat de verantwoordelijkheid zo dicht mogelijk bij mensen – in hun straat, in hun buurt – wordt belegd: bestuurlijk bij gemeenten, praktisch bij professionals (en personen in de omgeving) die mensen concreet en levensbreed kunnen helpen hun problemen te verlichten en op te lossen. Deze majeure verandering draagt ertoe bij dat mensen de zorg en ondersteuning ontvangen die past bij hun wensen, behoeften en mogelijkheden. Die verandering is zeker nog niet klaar en heeft ook nog niet iedereen ‘bereikt’. De transformatie vraagt de komende tijd nog de nodige bestuurlijke aandacht, zowel van en binnen gemeenten als bij het Rijk. Om de daadwerkelijke ervaringen van mensen die te maken hebben met bovengenoemde problemen ook echt ten positieve om te buigen, is extra interbestuurlijke inspanning nodig. Dat maakt het mogelijk verbinding te leggen tussen de verschillende domeinen, zoals de aansluiting tussen zorg, onderwijs en arbeidsmarkt, of tussen zorg en veiligheid, zodat veiligheidsrisico’s afnemen en interventies vanuit beide domeinen elkaar kunnen versterken. Bij die extra interbestuurlijke inspanning wordt gebruikgemaakt van het Programma Sociaal Domein, waarin Rijk, gemeenten met cliënten, professionals, aanbieders en maatschappelijke organisaties aan diverse deelthema’s werken.[1]

Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma

We willen de komende vier jaar merkbaar verschil maken op een twaalftal iconische ‘programmatische’ thema’s:

  1. Mensen die te maken hebben met eenzaamheid
  2. Kinderen die binnen verschillende vormen van jeugdzorg en –hulp tussen wal en schip vallen
  3. Ouderen en mensen met een beperking die hulp nodig hebben om in hun eigen vertrouwde omgeving te (blijven) wonen
  4. Mensen voor wie een gezonde manier van leven geen vanzelfsprekendheid is
  5. Mensen met afstand tot de arbeidsmarkt perspectief op werk bieden
  6. Mensen die zich met het Nederlands niet goed kunnen redden
  7. Personen die te maken hebben met huiselijk geweld (waaronder kinderen)
  8. Personen die vatbaar zijn voor extremisme en radicalisering (waaronder jongeren)
  9. Mensen die om wat voor reden dan ook (tijdelijk) verward gedrag vertone
  10. Recidive na detentie voorkomen (door meer aansluiting tussen detentie en gemeenten)
  11. Vrouwen, mannen en kinderen die slachtoffer zijn van mensenhandel
  12. Kansen creëren voor minder zelfredzame jongeren.

 

Mensen die te maken hebben met eenzaamheid

De kans op een eenzame oude dag neemt toe: mensen worden ouder en blijven langer thuis wonen. De opgave is eenzaamheid te signaleren, bespreekbaar te maken en mensen met elkaar te verbinden. Daarom werken maatschappelijke organisaties, gezamenlijke overheden, bedrijven en ervaringsdeskundigen samen aan een programma tegen eenzaamheid.

Kinderen die binnen verschillende vormen van jeugdzorg en -hulp tussen wal en schip vallen

Sommige jongeren en gezinnen krijgen nog niet de hulp die we in Nederland als norm houden. Daarom is verdere professionalisering van de jeugdhulp nodig met goed opgeleide professionals, minder bureaucratie, goede aansluiting van zorg en onderwijs en goede ordening van het zorglandschap en de regio’s. Er komt daarom een gezamenlijk programma Zorg voor Jeugd van Rijk, gemeenten/VNG en veld.

Ouderen en mensen met een beperking die hulp nodig hebben om in hun eigen vertrouwde omgeving te (blijven) wonen

Het aantal ouderen stijgt en de meesten willen in de vertrouwde thuisomgeving blijven wonen. Om voor deze kwetsbare mensen een veilige (woon)omgeving te creëren is naast geschikte woningen ook voldoende, nabije goede informele en professionele zorg en ondersteuning nodig. Dit pakken we gezamenlijk op in het programma Langer thuis.

Mensen voor wie een gezonde manier van leven geen vanzelfsprekendheid is

Armoede en een ongezonde levensstijl hebben een negatieve invloed op de levensloop en gezondheid van kinderen én volwassenen. Door domeinoverstijgend naar gezondheidsvraagstukken te kijken en het leggen van verbindingen tussen het medisch en sociaal domein kunnen we daarin verbetering aanbrengen en bijdragen aan een betere/goede start voor kinderen en goede gezondheid voor kinderen en volwassenen.

Mensen met afstand tot de arbeidsmarkt perspectief op werk bieden

Het hebben van werk is een belangrijke route voor participatie en maatschappelijk welbevinden. Dat is een belangrijk uitgangspunt om extra inzet te plegen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt (inclusief statushouders). Dat doen we door intensievere begeleiding door klantmanagers, verlaging van de caseload en waar nodig het bieden van een specialistische aanpak. Met een gezamenlijke inspanning van gemeenten en Rijk, UWV, private bemiddelaars, onderwijs, activering en dienstverlening kunnen we deze mensen beter helpen en werkgevers in staat stellen de juiste banen te bieden. Meer investeren in participatie en werk leidt ook tot een daling van het aantal personen met een bijstandsuitkering. Hiermee kan de door gemeenten ervaren problematiek rond het macrobudget bijstand opgelost worden.

Mensen die zich met het Nederlands niet goed kunnen redden

Rond de 2,5 miljoen mensen van 16 jaar en ouder zijn laaggeletterd. Ze lopen in het dagelijks leven (bijvoorbeeld werk) tegen grenzen aan, hebben vaker schulden, moeite met gezondheidsinformatie, overheidscommunicatie en alledaagse digitale toepassingen. Rijk en gemeenten trekken samen op om laaggeletterdheid te voorkomen en verminderen. Via het actieprogramma Tel mee met taal worden gemeenten ondersteund bij het opzetten van een duurzaam netwerk voor laaggeletterdheid.

Personen die te maken hebben met huiselijk geweld (waaronder kinderen)

Huiselijk geweld en kindermishandeling vormen één van de grootste maatschappelijke problemen, met enorme (directe en indirecte) impact, persoonlijk én maatschappelijk. We gaan daarom de aanpak intensiveren, niet alleen om problemen op te lossen maar ook om als het ware de kraan dicht te draaien. In een vierjarig actieprogramma van Rijk en gemeenten staat daarbij de uitvoeringspraktijk centraal staat, met aandacht voor verschillende ‘specifieke groepen’. Het Rijk gaat systemische knelpunten oplossen en gemeenten gaan een dekkend netwerk van lokaal/regionaal sluitende aanpakken inrichten om deze vormen van geweld te voorkomen of duurzaam te stoppen.

Personen die vatbaar zijn voor extremisme en radicalisering (waaronder jongeren)

Radicalisering en extremisme heeft vele oorzaken en voedingsbodems. De integrale lokale aanpak (met verbinding zorg, onderwijs en veiligheid) moet worden doorontwikkeld en bestendigd. Het Rijk biedt gericht expertise en ondersteuning, ontwikkelt waar nodig relevante instrumenten en stelt de bestaande ‘versterkingsgelden’ en trainingen ter beschikking aan gemeenten. Doel is een landelijk dekkend netwerk van regionale leerkringen waarbinnen gemeenten van elkaar leren, expertise delen en (casus)overleg voeren.

Mensen die om wat voor reden dan ook (tijdelijk) verward gedrag vertonen

Te veel personen die verward gedrag vertonen krijgen nog niet de hulp die zij nodig hebben. De aanpak heeft baat bij optimalisering van de samenwerking tussen zorg- en veiligheidsdomein.
In deze periode willen gemeenten en de regio’s tot een zichtbare effectieve aanpak komen om personen die verward gedrag vertonen tijdig gepaste hulp te bieden. Daarbij wordt een voorziening ingericht voor de eerste opvang om traumatisering te voorkomen. Hierbij wordt zo veel mogelijk gebruikgemaakt van bestaande structuren als de Zorg- en Veiligheidshuizen. Waar nodig draagt het Rijk zorg voor wettelijke kaders die hierbij ondersteunen.

Recidive na detentie voorkomen (door meer aansluiting tussen detentie en gemeenten)

Te veel mensen vallen na detentie terug in de criminaliteit met overlast en (lokale) maatschappelijke schade als gevolg. Extra – gezamenlijke – inspanningen zijn nodig om de recidive omlaag te brengen. Het Rijk verbetert daarom de sanctie-uitvoering en gemeenten verbeteren de begeleiding en terugkeer in de samenleving. Samen met andere maatschappelijke partners ontwikkelen en implementeren zij hiervoor een sluitende aanpak. Dat betekent bijvoorbeeld dat zorg en begeleiding kunnen doorlopen tijdens en na detentie, of tijdens detentie kunnen worden opgestart. Gemeenten en Rijk delen de benodigde informatie voor de advisering over de sanctie-uitvoering (omgevingsadvies). Het Rijk versterkt ook de lokale en regionale inbedding van de sanctie-uitvoering. Gemeenten intensiveren de regie over re-integratie van (ex-)gedetineerden.

Vrouwen, mannen en kinderen die slachtoffer zijn van mensenhandel

Alhoewel het voor velen onzichtbaar is, kent Nederland ook zijn (getraumatiseerde) slachtoffers van mensenhandel. Samenwerking tussen de zorg- en veiligheidsketens is essentieel. Dit vergt een aanpak op meer niveaus: passende regionale opvang, ondersteuning en nazorg en een landelijk dekkend netwerk van zorgcoördinatoren (commissie Lenferink). Elke gemeente heeft over 4 jaar een duidelijk beleid om de aanpak van mensenhandel te borgen.

Kansen creëren voor minder zelfredzame jongeren

Gemeenten, de ministeries van VWS, SZW, OCW en JenV en maatschappelijke partners in de driehoek zorg, onderwijs en arbeidsmarkt zijn samen aan de slag met de aanpak ‘Samen slim en slagvaardig kansen creëren voor minder zelfredzame jongeren.’ Op de Jongvolwassenentop van 27 november 2017 hebben bestuurders in alle betrokken sectoren hiervoor een manifest omarmd met een regionale en landelijke aanpak. Deze heeft als doel om jongeren van 16-27 jaar op een integrale manier te ondersteunen, zodat zij binnen hun eigen mogelijkheden zo duurzaam mogelijk kunnen participeren in de maatschappij. De werkagenda 18-18+ maakt hier onderdeel van uit.

[1] Gemeenten en Rijk zullen sommige thema’s uitvoeren samen met landelijke en lokale partners, zoals de politie. De gewone gezagsverhoudingen, waarin de burgemeester en het OM gezamenlijk de inzet van de politie lokaal bepalen, wordt door de afspraken in het IBP niet doorkruist.